Կրնամ առանց վարանելու յայտարարել, թէ վերջին կարդա -
ցած գիրքերէս ամենաուշագրաւը Կարօ Վարդանեանի «Պայ -
թիւններ Թուրքիայում Եւ... Ոչ Միայն» հատորն է:
Գրականագէտ, գրող, Ե. Չարենցի անուան գրականութեան
եւ արուեստի թանգարանի տնօրէն, մշակութային գործիչ Կ.
Վարդանեան խոր հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ 1975-1985
թուականներուն ծաւալած հայկական զինեալ պայքարի պատ -
մութեան, անոր մութ ծալքերուն եւ յարուցած արձագանգնե րուն
շուրջ: Ազգային ջղուտ նկարագիրով ան կը հրապարակէ գիր -
քեր եւ կը դասախօսէ նիւթեր հայոց ազատամարտի պատ մու -
թեան զանազան երեւոյթներուն ու գաղափարականին շուրջ:
Վերջերս հրապարակած անոր աղմկայարոյց հատորը, 296
էջերէ բաղկացած, առաջին անգամ ըլլալով կը լուսաբանէ եւ
հանրութեան սեփականութիւնը կը դարձնէ այնպիսի իրողու -
թիւններ, որոնք անքակտելի օղակներն են մեր ժամանակակից
պատմութեան, հերոսական սխրանքներուն եւ չբացայայտուած
սպանութեանց:
Պէտք է նշել, որ ոչ միայն Կ. Վարդանեան, այլ ուրիշներ եւս
տարբեր հատորներով եւ կամ յօդուածներով անդրադարձան
սոյն թեմայի (Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բա -
նակ-ԱՍԱԼԱ) զանազան երեսակներուն. նշելու համար` Ստե -
փան Պօղոսեան, Վլատիմիր Պետրոսեան, Գրիգոր Ճանիկեան,
Ռոմիկ Յովնանեան, Պերճ Զէյթունցեան, Սագօ Օգնայեան,
Գէորգ Եազըճեան, Յովսէփ Արթինեան, Մոնթէ Մելքոնեան,
Մարգար եւ Սեդա Մելքոնեաններ, Մանուէլ Ադամեան, Տիգրան
Գալայճեան, Մարտիկ Մատէնճեան եւ ուրիշներ:
Նշեալ հատորը հրատարակութիւնն է Լիբանանի «Սփիւռք»
պարբերաթերթին. լոյս տեսած Երեւանի Տիգրան Մեծ տպարա -
նէն:
Ի՞նչ է նիւթը հատորին. ինչպէ՞ս սկսած է գրել հեղինակը:
Նիւթը ԱՍԱԼԱ-ն է, անոր հետ կապուած խորհրդաւոր բազ -
մաթիւ իրադարձութիւններ, որոնք շրջանառութեան մէջ կը
դրուին տասնամեակներ թաքուն մնալէ յետոյ: Ուրեմն, Կ. Վար -
դանեան հերթական անգամ (2016 թ.) հրաւիրուած է Պէյրութ`
դասախօսութեան նպատակով: Եւ ահա հիւրանոց կþայցելէ ան -
ծանօթ մը, որ 1970-ականներու վերջին եղած է ԱՍԱԼԱ-ի աշ -
խոյժ անդամ, խորապէս իրազեկ է արժէքաւոր տեղեկու թեանց,
օրին շփուած է ԱՍԱԼԱ-ի ղեկավար դէմքերու, մարտիկներու
հետ. կատարած է անհամար մարտական առաքելութիւններ.
մասնակցած եւ օժանդակած է ուժական արարքներու եւ վեր -
ջապէս հեռացած է հրապարակէն: Հասկնալիօրէն կþապրի լու -
սարձակներէ հեռու, հակառակ մեկուսացած ըլլալուն` կը հե -
տեւի հայ կեանքին: Ունի յուշերու եւ յիշատակներու հսկայ
շտեմարան մը, որ ի հարկէ արձանագրութիւններն են հայոց
մերօրեայ պատմութեան:
Անծանօթը կը պատմէ, հեղինակը կը գրէ: Ապա հեղինակը
կը հարցնէ, կը փորփրէ, կը պրպտէ այն ամէն ինչը, որոնք
առնչուած են ԱՍԱԼԱ-ի դէմքերուն եւ դէպքերուն:
Գիրքը կը բաղկանայ 8 գլուխներէ եւ ունի յետգրութիւն մը:
Ահա վերնագիրները` «Խորհրդաւոր Անծանօթը», «Անհաւա տա -
լի Ինքնաբացայայտում», «Պայթիւններ Թուրքիայում», «Կա -
լաշ նիկովից Մնացած Սպին», «Ռումբով Վաստակած Բարե -
կամութիւն», «Ձախողուած Պայթիւններ», «ASALA-ի Առաջին
Նահատակը», «Հրաժեշտ Պէյրութին»:
Դէպքերու հետաքրքրական շարայարումը ընթացած է այն -
պիսի հնարքով եւ կլանող պատումներով, որ անհնար է ընդ -
հատել անոր ընթերցումը: Ընդհակառակը` կը ցանկաս շուտով
իր աւարտին հասցնել անոր ըմբոշխնումը, քանզի կը տողան -
ցեն նաեւ ժամանակակից դէմքեր, յեղափոխականներ, ծանօթ
անհատներ: Արկածներով, սխրանքներով, հաշուեյարդարնե -
րով ճոխ ժամանակաշրջանի մը ժապաւէնը ըլլար կարծէք, ո -
րոնք օրին պատմութիւն կերտեցին եւ ահաւասիկ այս հատո -
րով կþանմահանան, կþանցնին գրականութեան եւ կը փոխան -
ցուին սերունդներուն:
Առաջին գլուխին մէջ նշեալ անծանօթին հետ անսպասելի
հանդիպումին կողքին, Զմմառի թանգարան այցելութեան առի -
թով կը գրէ. «Զմմառը գերազանցեց սպասելիքներս: Թանգա -
րանի եւ ձեռագրատան գանձերի չափ տպաւորիչ էր Հայր Անդ -
րանիկ Կռանեանը. մի բացառիկ հայրենասէր եւ ազգասէր
հոգեւորական, ով շատ բան ունէր պատմելու իր երկարուձիգ
կեանքի հանգրուաններից: 86 տարիների բեռան ներքոյ չամիչ
դարձած հոգեւորականը պարզապէս ապշեցնում էր իր իմաս -
տուն դատողութիւններով ու զուարթ հիւմորով» (էջ 7). ապա`
«նա մեր այն բացառիկ հոգեւորականն է, ով մինչ այժմ բոլորին
յայտնի է իր աւազանի անունով` «Անդրանիկ»: Հոգեւոր անու -
նը` «Վարդան», այդպէս էլ չէր յարմարուել նրան» (էջ 8):
Շարունակելով ընթերցումը կը հանդիպինք ծանօթ անուն -
ներու եւ դէպքերու` Շահան Նաթալիէն մինչեւ Ալեք Ենիգոմուշ -
եան, Եղիա Քեշիշեան, հայոց վրիժառական գործողութիւննե -
րէն մինչեւ «Վան» գործողութիւն, ԱՍԱԼԱ-էն բխած կազմակեր -
պութեանց հարուածները թրքական, զուիցերիական, ֆրանսա -
կան եւ հակահայ հաստատութեանց: Խորհրդաւոր անծանօթը
օդանաւի ընկերութեան (Միտել Իսթ) անձնակազմի հրամանա -
տար ըլլալով կարողացած է ռումբեր տեղափոխել եւ պայ թեցը -
նել Անգարայի եւ Պոլսոյ զանազան վայրերու մէջ (1979 թ.),
պայթուցիկներ հասցնել եւրոպական մայրաքաղաքներ, կապեր
պահպանել ԱՍԱԼԱ-ի միաւորներուն միջեւ: Իսկական ոդիսա -
կան մը` առասպելական տարողութեամբ: Թէ ինչպէս կը մար -
զուէին մարտիկները, ինչպիսի պայթուցիկ սարքեր կը պատ -
րաստէին եւ կը փոխադրէին` կը պատմուի հոն: ԱՍԱԼԱ-ի թաք -
թիքան` նախապատրաստում, իրականացում եւ լուսաբանում:
Ի հարկէ` գլխաւոր դէմքը անոր հիմնադիր Յակոբ Յակոբեանն
է կամ Մուճահիտը (Յարութիւն Թագուշեան): Հետաքրքիր է
սպանացի լրագրող Խոսէ Անթոնիօ Կուռիարանին պարագան,
որ Մատրիտի մէջ պայթումի մը հետեւանքով կը դառնայ հաշ -
մանդամ, բայց կþըլլայ հայոց բարեկամ, կþուսումնասիրէ հայոց
պատմութիւնը եւ գիրքեր կը հրատարակէ հայութեան մասին:
Անոր մասին անծանօթը կը վկայէ. «Ասաց, որ իր տառապանքը
չնչին բան է հայ ժողովրդի կրած տանջանքների համեմատ».
ապա. «Կրօնախեւութիւնը, Քրիստոսի, Մուհամմէտի եւ այլ
մարգարէների վարդապետութիւնները միշտ համարել եմ պա -
րապ ախմախութիւն: Բայց այդ մարդու բերանով կարծես
Քրիստոսն էր խօսում» (էջ 102):
Ուսանելի սլաք ուղղուած է հայ-քիւրտ գործակցութեան հա -
ւատացողներուն. «Քրտի հետ համագործակցե՞լս որն է: Որքան
կþուզէի Լաչինի համար մղուած մարտերի ժամանակ տեսնել
Մոնթէի դէմքը, երբ Լաչինի քրտերը իսկական պատիժ դարձան
մեր տղաների համար: Ինչո՞ւ չէք ուզում հասկանալ, որ թուրքն
ու քիւրտը իրար ուտում են միայն այն ժամանակ, երբ նրանց
արանքում այլեւս հայ չկայ, իսկ որտեղ հայ կայ` քիւրտը թուրքի
հետ միշտ համերաշխ է» (էջ 126):
Գիրքին մեծագոյն
նորութիւնը Յակոբ Յա -
կոբեանի մասին լայն
տեղեկութիւն ներն են,
անոր յեղափոխական
ուղին, նկա րագիրին
գիծերը, կապերը պա -
ղեստինցի ղեկավար -
նե րու հետ (Եասէր Ա -
րա ֆաթ, Սալահ Խա -
լաֆ, Ժորժ Հապաշ, Ու -
տի Հատ տատ): 1951-
ին Մուսուլ ծնած հա -
յոր դին մեծ հեղինա կու -
թիւն ունէր մար տը ն կեր -
ներու մօտ, մաս նակ -
ցած մարտական աք -
թե րու միջազգային
հնչեղութիւն ունեցած:
Կարելի է ըսել առաս -
պե լական դէմք մը` իր
դրոշմը ձգած 1980-
ական ներու աղմկա լից գործողութեանց, քանիցս վիրաւորուած,
նրբին հաշուարկ ներու գիտակ ու խորամանկ: Մէջբերենք ան -
ծանօթէն. «Յակոբը երբեմն անտանելի էր դառնում, վերջին
տարիներին` առաւել եւս: Սկսել էր շատ խմել: Նրա հաստա -
տած ռեժիմը, միանձնեայ ու յաճախ կամայական որոշումները
ոչ բոլոր ընկերների հա մար էին ընդունելի: Ներսում կային
խեղդուած տրտունջներ, որոնք տեղ-տեղ բողոք էին դառնում:
Ես չեմ ուզում մեր զրոյցից այն տպաւորութիւնը ստանաս, թէ
մենք հալած իւղի տեղ էինք ընդունում նրա ամէն ասածն ու
արածը: Չեմ ուզում մտածես, թէ մենք կուրօրէն հաւատում
էինք նրա ամէն խօսքին: Մենք հաւատում էինք մեր պայքարին,
իսկ այդ պայքարի գլուխը Յա կոբն էր: Մեզանից ամէն մէկը իր
գործի, իր պարտականու թեան տէրն էր, իսկ Յակոբը` ամէն
ինչի: Ուզենք, թէ չուզենք, նա էր ստեղծել ԱՍԱԼԱ-ն ու նրա
շնորհիւ էր ԱՍԱԼԱ-ի անունն ու հռչակը տարածուել աշխարհով
մէկ: Մենք միայն նպաստել ենք դրան: Բայց ժամանակները
փոխւում են, հասկանո՞ւմ ես, ժա մանակի հետ փոխւում են
նաեւ պայքարի ձեւերն ու մեթոտ նե րը...» (էջ 163):
Ծանօթ է, որ ԱՍԱԼԱ-ն դաժան պայքարի մէջ էր մէկ կողմէ
թրքական եւ միջազգային հետախուզական ուժերու դէմ, ապա
արիւնալի դէպքեր ՀՅԴ-ի հետ, իսկ 1983-ին` ներքին արինա հե -
ղութիւնները խախտեցին անոր կառոյցը, որուն համար պա -
տասխանատու կը նկատուի Մոնթէ Մելքոնեան: Այս ներքին
ցնցումներուն մասին կան բաւականին նկատարժան բացա -
յայտումներ, ինկան զոհեր` Վիգէն Այվազեան, Խաչիկ Հաւար -
եան, Կարլէն Անանեան, Դաւիթ Դաւիթեան: Կան վկայութիւն -
ներ Յ. Թագուշեանի եւ մտաւորական ուժերու հետ անոր
կապերուն, ինչպէս` Գէորգ Աճեմեան, Սիմոն Սիմոնեան, Լեւոն
Երկաթ, «Սփիւռք» շաբաթաթերթ:
Կ. Վարդանեան մեծ համարումով կը խօսի վաղամեռիկ Յա -
կոբ Տարագճեանի մասին, զայն համարելով գրեթէ համա հիմ -
նադիր ԱՍԱԼԱ-ի: Բացառիկ անհատականութիւն, գաղտնա -
պահ, հայրենասէր ու խիզախ, որ զոհ գնաց անողոք հիւանդու -
թեան 1981 Մարտ 17-ին: Իրագործած է բազում գործողութիւն -
ներ Թուրքիոյ տարածքին, ուսումնասիրած մարտական գոր -
ծունէութեանց մանրամասները, եղած եւրոպական եւ միջին-
արեւելեան ոստաններ, ունէր կազմակերպչական եզական կա -
րողութիւն: Իր թաղման կը մասնակցին անուանի յեղափոխա -
կաններ, որոնց շարքին Զահէր Խաթիպ, որ եղած է անկեղծ թի -
կունք մը հայ զինեալ պայքարին: Յակոբ Յակոբեան միշտ ե -
ղած էր անոր կողքին: Իր մահուընէ ետք կը հիմնուի Յակոբ Տա -
րագճեան Բարեսիրական Միութիւնը: Տարագճեան իր անջնջե -
լի հետքը թողած է ժամանակակից հայոց պատմութեան վրայ:
Քննադատական տեղին ակնարկ կայ հայրենասիրական
կենացներով սնանողներու հասցէին. «Եթէ ձեր խմած անհա -
մար կենացները զօրութիւն ունենային, մեր հայրենիքը վաղուց
ազատագրուած կը լինէր: Դէ, արի խմենք... Սեբաստիայի կե -
նացը» (Յակոբ Տարագճեանի արմատները Սեբաստիայէն են)
(էջ 200): Կþիմանանք թէ ինչպէս Յակոբ Տարագճեան սորված է
ռումբեր պատրաստել. ուրեմն սորված է ձկնորսներէ. Կ. Վար -
դանեան կը գրէ. «Ինչո՞ւ ես կարծում, թէ միայն Պէյրութում էին
ձկնորսներն այդքան հնարամիտ: Ես 90-ականներին նման բան
տեսել եմ Երեւանում` Զանգուի ափերին, երբ մեր ձկնորսները
տինամիթ էին պայթեցնում գետում: Միայն թէ Զանգուից աւելի
շատ գորտ էր դուրս գալիս ու մէկ էլ պահածոյի ժանգոտած
տուփեր» (էջ 230):
Գիրքին մէջ կան բազմաթիւ լուսանկարներ նիւթին հետ
առնչուած, ի դէպ շատերը նոր ներկայացուած: Նաեւ թրքական
մամուլէն լուսապատճէններ` հայերէն թարգմանութիւններով,
որոնք կը վերաբերին Թուրքիոյ տարածքին պատահած պայ -
թումներուն: Ապա կը տողանցեն ծանօթներ` Վազգէն Սիսլեան,
Յակոբ Ճուլֆայեան, Արամ Սեփեթճեան, Սագօ Օգնայեան,
Յակոբ Տիւնեայեան եւ ուրիշներ: Անդրադարձ կայ Վեր. Ճէյմզ
Գառնուզեանի կազմակերպած համահայկական երեք համա -
գումարներուն (1979, 1983, 1985 թուականներ), անոր մտայղա -
ցած «Արարատիզմ»ի գաղափարախօսութեան: Ընթերցողը
հատորը անյագօրէն կարդալով շատ բան կը տեղեկանայ մեր
մօտիկ անցեալէն: Հեղինակին պատմելաոճը սահուն է, խուսա -
փած խրթնաբանութիւններէ եւ ծանր բառակապակցու թիւն -
ներէ, ինչ որ սովորական ընթերցողին համար կþըլլայ աւելի
հասկնալի եւ ընդունելի:
Հիմա հարց մը, ի՞նչ ժանրի կը պատկանի հատորը: Հեղի նա -
կը կը բնութագրէ` «իրապատում վէպ». բայց, աւելի կը մօտե -
նայ վաւերական պատմութեան` մօտիկ անցեալին պատահած`
նահատակ եւ ապրող դէմքերով: Սա մերօրեայ տարեգրութիւնն
է իր հերոսական եւ խնդրայարոյց դրուագներով, վա՛ռ դերա -
կատարներով եւ ազատագրական պայքարի ճամբուն վրայ ին -
կած նուիրեալներու փաղանգով:
Գիրքը խմբագրած է Նունէ Վարդանեան: Խնամեալ տպագ -
րութիւն մը իր հարուստ բովանդակութեամբ, որուն հարկադ -
րա բար պիտի դիմեն անոնք, որոնք կþուզեն սերտել 1975-85
թուականներուն հայ մարտական բազուկին պատմութիւնը:
Հեղինակը հանրայինացուց շատ մը իրողութիւններ, որուն
համար, ինչ խօսք, պիտի մնանք շնորհակալ:

ԱՒԵՏԻՍ ՌԱԶՄԻԿ

recommend to friends
  • gplus
  • pinterest

Աւելցնել մեկնաբանութիւններ

Մեկնաբանություններ