«Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու μաժանմունքի տնօրէն Ռազմիկ Փանոսեանի
այս խօսքը ներկայացուած է Հայաստան-Սփիւռք 6-րդ համաժողովին (Երեւան, 18 Սեպտեմμեր 2017):

Իմ զեկոյցս Սփիւռք-Հայաստան յարաբերութիւններու նիւ -
թին շուրջ մօտեցում մը պիտի ներկայացնէ, որ այս համաժողո -
վին սպասածէն, կամ ոճէն, կը տարբերի: Խօսքերս սահմանա -
փակուած են կրթական ծիրին, առանց անդրադառնալու որեւէ
քաղաքական հարցի: Նիւթս արեւմտահայերէնի պահպանումն
ու զարգացումն է սփիւռքեան իրականութեան (քոնթեքսթին) մէջ:
Հիմնական դրոյթս հետեւեալն է. եթէ իսկապէս կþուզենք ա -
րեւմտահայերէնը պահել ու ամրապնդել - յառաջացնել - պէտք
է սփիւռքակեդրոն ըլլանք, սփիւռքակեդրոն մօտեցումներ ու
ծրագիրներ մշակենք:
Աւելցնեմ, որ խօսքս աւելի ուղղուած է Սփիւռքի ղեկավարու -
թեան, մտաւորականներուն եւ լեզուով ու մշակոյթով զբաղող
անձերուն:
Արեւմտահայերէնի հիմնական հարցը ի՞նչ է: Ուղղագրու թի՞ւն,
քերականական կանոննե՞ր, մերձեցո՞ւմ: Ըստ իս, ասոնք կարե -
ւոր են, բայց այս հանգրուանին մեր հիմնական հարցերը չեն:
Եթէ UNESCO-ի վերլուծումը լաւ կարդանք, պիտի տեսնենք, որ
հիմնական հարցը լեզուն յաջորդ սերունդին փոխանցելու մար -
տահրաւէրն է: Հո՛ս է, որ լեզուին ամէնէն լուրջ նահանջը կը տես -
նենք: Ուրեմն` հո՛ս է որ շեշտը պէտք է դնենք ու մեր ներդրում -
նե րը կատարենք:
Տեղեակ եմ, որ մեր գաղութները փոխուած են, կեթթոներու
մէջ չենք ապրիր, ու ազգային ինքնութիւն պահելու ընթացքնե -
րը կը տարբերին անցեալէն: Այս ընդհանուր նիւթերուն մասին
պիտի չխօսիմ ժամանակի սղութեան պատճառով: Շատ մելան
կը հոսի այպանելու միջազգային իրողութիւններ եւ ընկերային
հոսանքներ` արեւմտահայերէնի տկարութիւնները «մեկնաբա -
նելու» համար (թէպէտեւ այս նիւթերուն մասին լուրջ ուսումնա -
սիրութիւններ չկան): Սակայն, շատ քիչ կը խօսուի Սփիւռքի
ղեկավարութեան դերին մասին:
Առաջին հերթին լեզուն պահելը կամ ոչ բարոյական որոշում
մըն է: Կþուզե՞նք արեւմտահայերէնը գոյատեւէ կամ ոչ: Ինքնա -
խաբէութեամբ չզբաղինք միասնաբար բացագանչելով «ան -
շո՜ւշտ»: Սփիւռքի եւ Հայաստանի մէջ գոյութիւն ունի այն մտա -
ծելակերպը, որ եզրակացուցած է, թէ անիմաստ է լեզուն պա -
հելը սփիւռքեան պայմաններու մէջ, եւ մեր ինքնութիւնը պէտք
է կերտենք ուրիշ հիմքերու վրայ: Ես բացարձակապէս կը մեր -
ժեմ այս մօտեցումը ու անոր ենթադրած պարտուողակա նու -
թիւնը: (Թէպէտեւ աւելցնեմ, որ երբեք ալ չեմ ըսած, թէ ազգա -
յին ինքնութիւնը միայն լեզուի հետ կապուած է կամ միայն լեզ -
ւով կþարտայայտուի): Ուրեմն` խօսքս անոնց է, որ կը հաւա տան,
որ լաւ կþըլլայ եթէ արեւմտահայերէնը գոյա տեւէ եւ զարգանայ:
Մենք` Սփիւռքի կրթական ու մշակութային ծիրին մէջ գործուն -
եայ անհատներ ու կառոյցներ, պէտք է քիչ մը ինքնաքննա դա -
տութեամբ զբաղինք: Ո՞ւր է որ ձախողեցանք ու կը ձախողինք:
Շատ կը վերլուծենք լեզուի եւ դպրոցներու անկումը առանց
հայելիին նայելու եւ մենք մեզի հարցնելու, թէ ո՞ւր սխալեցանք:
Կþայպանենք միջազգայնացումը (globalisation), ծնողները, մեր
ապրած երկիրներուն կրթական օրէնքները եւ նոյնիսկ երեխա -
ները, բայց երբեք չենք հարցներ, թէ մենք - կրթական ծրագիր -
ներու պատասխանատուներ, տնօրէններ եւ ուսուցիչներ - ի՞նչ
սխալ ըրինք:
Չորս կէտեր մէջբերեմ: Առաջինը քննարկում մըն է հայեցի
դաստիարակութեան գաղափարին, որուն ընդմէջէն հայերէնն
ու հայեցին նոյնացուցած ենք մեր դպրոցներուն եւ մեր մտա ծե -
լակերպին մէջ: Կը կարծեմ, որ այս միացումը իր բացասական
դերը սկսած է ունենալ: Լեզուն «կեթթոյացուցած» ենք եւ կեթ -
թոյին անունը դրած ենք «հայեցի դաստիարակութիւն»: Այսինքն`
հայերէնով հայոց պատմութիւն, գրականութիւն, լեզու ու կրօնք
կը սորվեցնենք առանց աշխարհին հետ հայերէնով առնչուելու:
Այս պատճառով, առանց անդրադառնալու կþամրապնդենք
այն գաղափարը, թէ անգլերէնը, սպաներէնը կամ ֆրանսերէնը,
օրինակ, աշխարհին հետ կապուելու լեզուներ են, բայց ո՛չ` հա -
յերէնը: Այս երեւոյթը իրապէս վտանգ մըն է մեր լեզուի կենսու -
նակութեան, որովհետեւ լեզուն կը նուաստացնէ ու մէկ նիւթի
լեզու կը դարձնէ, եւ այդպէս տարիներու ընթացքին լեզուն կը
սկսի իր այժմէականութիւնը կորսնցնել դառնալով գեղեցիկ
բայց սառած յուշապատկեր մը, ծրար մը - մեծ հօր ու մեծ մօր
լեզուն եւ ո՛չ մեր բարեկամներուն հետ յարաբերելու լեզուն կամ
նորարարութիւններու լեզուն:
Երկրորդ` լեզուն վերածեցինք պարտադրանքի, բեռի, գաղա -
փարախօսութեան եւ նոյնիսկ սրբութեան, երբ պզտիկին ու պա -
տանիին համար պէտք է ըլլայ հաճոյքի, խաղի ու աշխար հին
բացուելու լեզու: Եթէ 21-րդ դարու սկիզբը կþուզենք արեւմտա -
հա յերէնը զարգացնել եւ ամրապնդել, պէտք է լեզուն անպայ -
ման դուրս գայ պարտադրանքի կամ պարտականութեան ծի -
րէն ու դառնայ գրաւիչ երիտասարդ սերունդին համար: Այո՛,
ասիկա կարելի է իրականացնել:
Երրորդ` շարունակելով վերի գաղափարը, մանկավար ժա -
կան մեր մօտեցումները չկրցանք թարմացնել, քայլ պահելով
արդի կրթական մօտեցումներու, հայերէնի դասաւանդումին
մէջ: Շարունակեցինք հայերէնը սորվեցնել որպէս «մայրենի»,
երբ արդէն վերածուած էր երկրորդ լեզուի, պահանջելով մեթո -
տաբանութեան փոփոխութիւն, մասնաւորապէս արեւմտեան
Սփիւռքի մէջ: Կը խօսինք նահանջի մասին, կը տեսնենք ար -
դիւնքի պակասը, բայց տակաւին դասական մօտեցումներու
կառչած կը մնանք, պարտադրելով, որ պզտիկն ու պատանին
սորվին լեզուն տափակ մթնոլորտի մը մէջ, փոխանակ «իւրացը -
նելու» զայն հաճելի պայմաններու տակ:
Չորրորդ` սկսանք հաւատալ, որ մեր հարցերուն լուծումները
ուրիշ տեղէ պիտի գան - այսինքն` Երեւանէն: (Վստահ եմ, որ
այս կէտն է, որ ամէնէն շատ ընդվզումի պիտի առաջնորդէ այս
սրահին մէջ): Հոս է, որ «սփիւռքակեդրոն»-ի գաղափարը պիտի
ընդլայնեմ աւելի:
Յետեղեռնեան Սփիւռքի ղեկավարները, մասնաւորապէս
Միջին Արեւելքի մէջ, մեր գաղութները կերտեցին: Հայախօսու -
թեան ո՛չ թէ միայն կը հաւատային, այլ զայն իրագործեցին,
իրենց ջանքերով ու իրենց գաղութներու հնարաւորութիւն նե -
րով: Հիմնուեցան հարուստ աւանդութեան մը վրայ` Զարթօնքէն
բխած եւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ տարածուած հայկա կան
դպրոցներու փորձառութիւնը եւ մանկավարժական գիտելիքնե -
րը: Ուզեցին եւ կրցան շարունակել կրթական ու լեզուական
իրենց աշխատանքները, ապաւինելով իրենց անցեալին եւ ի -
րենց ժամանակակից կրթական նորարարութիւններուն:
Ներկայիս կարծէք սկսած ենք մեր հարցերուն պատասխանը
փնտռել այլուր, երկրի մը մէջ, որուն համար արեւմտահայերէնը
այդքան ալ կեդրոնական հարց մը չէ: Այո՛, որոշ հետաքրքրու -
թիւն մը կայ, բայց մենք մեզ չխաբենք. այդ հետաքրքրութիւնը
լուրջ արդիւնքի առաջնորդելու փաստերը չկան:
Թող սխալ չհասկցուիմ, որ հայրենիքը որեւէ դեր չունի ա -
րեւմտահայերէնի պահպանումին մէջ: Մասնագիտական ծիրին
մէջ Հայաստանի համալսարանները եւ մասնագէտները որոշ
դերակատարութիւն կրնան ունենալ հետազօտական աշխա -
տանքներու մէջ, բայց ո՛չ` մանկավարժական ծիրին մէջ, ուր
մեր կարեւորագոյն ներկայ պէտքերը կը գտնուին:
Կը խորհիմ, որ Սփիւռքի ղեկավարներն ու մտաւորական -
ները իրենց պատասխանատուութիւնը կþուրանան եւ անկէ կը
խուսափին, երբ կþըսեն, թէ նախաձեռնութիւնները, լուծումները
եւ մարդուժը Հայաստանէն պէտք է գան: (Չմոռնանք, որ մեր
ներկայ ազգային ինքնութիւնը, ներառեալ` մեր երկու աշխար -
հաբարները, կերտուած են սփիւռքեան գաղութներուն մէջ):
Ուստի, արեւմտահայերէնի պարագային Սփիւռքն է, որ
առաջնահերթ դեր ունի իր լեզուն պահելու եւ զարգացնելու
ընթացքին մէջ: Հայաստանը թող օգնէ կարգ մը ծրագիրներով,
բայց արեւմտահայերէնի բանալին կը մնայ արեւմտահայերու
ձեռքը, եթէ անշուշտ կþուզենք, որ ան գոյատեւէ որպէս իւրա -
յատուկ լեզուական ճիւղ:
Մանկավարժական եւ մեթոտաբանական գետնի վրայ, Սփիւռ -
քի եւ Հայաստանի միջեւ մօտեցումներու շատ մեծ տարբերու -
թիւններ կան: Հայաստանի մանկավարժական մօտեցումը չի
յարմարիր արեւմտեան Սփիւռքին: Ո՛չ ալ հոգեբանութիւնը:
Արեւմտեան Սփիւռքը յաջողած է լեզուն փոխանցել սերունդէ
սերունդ, երբ հիմնուած է ի՛ր տեղական մանկավարժական
մօտեցումներուն վրայ ու օգտագործած ի՛ր միջոցները իր զա -
ւակներուն կրթութեան համար:
Կը մնայ հարցնել` արդեօք Սփիւռքի ղեկավարները, մանա ւանդ
կրթական ծիրին մէջ, պատրա՞ստ են այս պատասխանա տուու -
թիւնը ստանձնելու:
Ահաւասիկ ա՛յս է սփիւռքակեդրոն ըլլալու գաղափարը: Հար -
կաւ` խօսքը դասական Սփիւռքի մասին է: Նոր Սփիւռքը, որ
կազմուեցաւ յետ անկախութեան շրջանին, բոլորովին ուրիշ
մարտահրաւէրներ ունի եւ լուրջ հարցեր կը դիմագրաւէ: Հոն
մեծ դեր վերապահուած է Հայաստանի ղեկավարութեան` արե -
ւելահայերէնի ամրապնդումին ու զարգացումին մէջ:
Վերջացնեմ զեկոյցս գործնական օրինակներով: Դիւրին է
խօսիլ, վերլուծել, քննադատել: Դժուար է վերլուծումը ծրագրի
վերածել ու այդ ծրագիրը իրականացնել: Խօսիմ «Գալուստ
Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան աշխատանքներուն մասին:
Երկու ամառներէ ի վեր կը համախմբենք 40-ի մօտ մասնա -
գէտներ, ուսուցիչներ եւ արեւմտահայերէնով արտադրող մշա -
կութային գործիչներ, մէկ շաբաթ տեւող սեմինար-ճամբարի
մը, որուն ընթացքին անոնց առիթը կու տանք, որ ստեղծեն
արեւմտեան Սփիւռքի յատուկ մանկավարժական գործիքներ`
խաղեր, երգեր, լեզուական դասընթացքներ: Տարուան ընթաց -
քին կը հետեւինք անոնց աշխատանքներուն եւ 2018-ին այս
բոլորը հանրութեան ձրիաբար պիտի տրամադրենք` մասնայա -
տուկ կայքէջի մը միջոցաւ: Ուսուցիչները եւ արտադասարա նա -
յին հայերէն սորվեցնողները այս բոլոր «միջոցները» կամ «գոր -
ծիքները» պիտի կարողանան օգտագործել իրենց դասարան -
ներուն մէջ:
Զուգահեռ այս ծրագրին, 2017-ի ամրան հարաւային Ֆրան -
սայի մէջ կազմակերպեցինք արեւմտահայերէնի ճամբար մը
10-էն 15 տարեկան պատանիներուն համար, «Զարմանազան»
անունով: Քառասունի մօտ պզտիկներ, այլազան երկիրներէ,
մասնակցեցան տարբեր ձեռնարկներու արեւմտահայերէնով:
Այս խումբին մէջ կային հայերէն չգիտցող, հայերէն քիչ մը գիտ -
ցող եւ սահուն հայերէն խօսողներ: Հասարակաց լեզուն ա -
րեւմտահայերէնն էր: Պէտք է տեսնէիք, թէ այս չորս շաբթուան
ընթացքին ինչպէ՛ս բարելաւուեցաւ անոնց հայերէն լեզուի
իմա ցութիւնը: Անոնք սկսան արեւմտահայերէնով բարդ գաղա -
փարներ արտայայտել: Եւ լեզուն սիրել, ուզելով սորվիլ հայե -
րէն, տխրութեամբ մեկնիլ ճամբարէ մը, որ հայերէնի նուիրուած
էր: Երբ վերադարձան տուն, շարունակեցին խանդավառու -
թիւնը եւ փոխադարձ կապերը պահեցին:
Ո՛չ մէկը անոնց հայկականութիւն, հայեցի դաստիարա կու -
թիւն քարոզեց, մէկը անոնց լեզուն չպարտադրեց, ոչ ալ անընդ -
հատ սրբագրեց: Բայց անոնք ինքնաբերաբար սորվեցան, որով -
հետեւ սիրեցին մթնոլորտը: Անոնք իրենց այժմէական մշակոյ -
թը ստեղծեցին եւ ո՛չ թէ լեզուական կամ մշակութային «ծրար»
մը ստացան որպէս պարտականութիւն:
«Զարմանազան»-ի մէկ մասն էր հայկական դպրոցներու 15
ուսուցիչներու վերաորակաւորումը` Փարիզի INALCO համա -
լսա րանի հետ գործակցաբար: Ի՜նչ «յեղափոխական» գաղա -
փար` ուսուցիչ պատրաստել աշակերտին ներկայութեան ու
աշակերտին հետ առնչուելով... Ուրիշ նորութիւն մը. ուսուցիչ -
նե րու վերապատրաստութեան մէկ մասն էր նաեւ ուրիշ լեզու
մը սորվիլ - այսինքն` նիւթը դիտել ո՛չ թէ միայն ուսուցիչի տե -
սանկիւնէն, ալ նաեւ աշակերտին:

Այս մանրամասնութիւնները կը յիշեմ միայն մանկավար ժա -
կան փոփոխութիւններու եւ նորարարութիւններու օրինակներ
ցոյց տալու համար:
Աւելի մեծահասակներուն համար (16-էն 24 տարեկան) ուրիշ
մէկ շաբթուան ճամբար մը կազմակերպեցինք «Վիքիմետիա
Հայաստան»-ի հետ գործակցելով Վիքիփետիայի յօդուածներ
գրելու համար: Միայն յօդուածներու թիւը կարեւոր չէր, այլ
նաեւ գրելու եւ կարդալու սէրն ու խանդավառութիւնը: Ճամբա -
րին մասնակցողները կարդացին արդի գրականութիւն ու խմբա յին
աշխատանքներու մէջ մխրճուեցան կարդալով ու գրելով:
Ամէնքս գիտենք եւ կը խօսինք ելեկտրոնային գործիքներու
կարեւորութեան մասին: Արեւմտահայերէնով ուղղագրութիւն
սրբագրելու ծրագիրը յառաջիկայ տարի պատրաստ պիտի ըլ -
լայ այլազան խելախօսներու (smartphone) համար եւ համա -
կար գիչի ծրագիրներու համար: Կը հաւատանք, որ ասիկա թափ
պիտի տայ աւելի հայատառ գրելու:
Մասնայատուկ վերաորակաւորման ծրագիր մը իրականա -
ցուցինք Հայկազեան համալսարանին հետ Լիբանանի հայկա -
կան վարժարաններու ուսուցիչներուն համար` 2017-2018 ու -
սումնական տարեշրջանի դիմաց:
Եզրափակեմ. մարդուժ, մարդուժ եւ մարդուժ պէտք է պատ -
րաստել Սփիւռքի մէջ, Սփիւռքի յատուկ, Սփիւռքի համար: Գոր -
ծը մեծ է, բայց՝ կարելի: Անշուշտ` նիւթական ներդրում կը պա -
հանջէ, բայց աւելի կարեւոր, տեսլական մը կը պահանջէ, որ
պետականութեամբ տարուած չէ ու կը հաւատայ ինքն իրեն ու
իր լեզուին:
Եթէ արեւմտահայերէնը պիտի ամրապնդենք ու զարգացը -
նենք - վստահ եմ, որ նշմարեցիք, որ միայն պահպանումի մա -
սին չեմ խօսիր - սփիւռքակեդրոն շարժումի մը պէտք ունինք,
որ կը հաւատայ այս տեսլականին եւ պատրաստ է գործի
լծուելու, վերլուծումէն գործի անցնելու:
19-րդ դարու սկիզբը խումբ մը «գրոց բրոց» մտաւորա կան -
ներ ու վարդապետներ, Պոլիս, Թիֆլիս ու Վենետիկ նստած, մեր
երկու աշխարհաբարները ստեղծեցին: 21-րդ դարու սկիզբը,
օժտուած համացանցային բոլոր դիւրութիւններով, աշխար -
հասփիւռ հայերս պիտի չկրնա՞նք արեւմտահայերէնը զար -
գացնել, եթէ ջանք թափենք ու մենք մեր ուժերուն վստահինք:
Չորս տարիէ ի վեր «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկու -
թիւնը այս գործին լծուած է, իր միւս ծրագիրներուն կողքին:

ՌԱԶՄԻԿ ՓԱՆՈՍԵԱՆ

recommend to friends
  • gplus
  • pinterest

Աւելցնել մեկնաբանութիւններ

Մեկնաբանություններ