Եկէք զիրար չխաբենք, փորձենք պահ մը իրատես ըլլալ
եւ ընդունինք, որ ազգային մեր իրաւունքներուն տիրանալու
համար, մենք տակաւին խնդրողի դերի մէջ ենք: Իսկ խնդրո -
ղի դերէն դուրս գալու համար, նախ եւ առաջ միջազգայ նօրէն
մրցունակ ՈՒԺի պէտք ունինք: Փաստօրէն դեռեւս մենք մի -
ջազգայնօրէն մրցունակ չենք ո՛չ զինուորապէս, ո՛չ աշխար -
հագրական դիրքով եւ ոչ ալ տնտեսապէս` մեր երկրի ընդեր -
քի հարստութեամբ: Սակայն հնարաւորութիւն ունինք մրցու -
նակ ըլլալու մեր մշակոյթով, բառին ամենալայն ըմբռնումով
ու հասկացողութեամբ: Եթէ կարողանանք քաղաքակա նացը -
նել ու տնտեսականացնել մեր մշակոյթը, ապա կրնանք նա -
եւ ուժի վերածել զայն ու ի սպաս դնել հայրենաշինութեան:
Այս պարագային, երբ ՄՇԱԿՈՅԹ կþըսենք, կը հասկնանք ազ -
գային ստեղծագործ միտքի արգասիքը իր ընդհանուրին մէջ:
Պատմութիւնը գիտե՛նք, գիտենք նաեւ, որ վաղնջական
ժամանակներէն, հազարամեակներու ընթացքին տեղի ու -
նե ցած է հայ ստեղծագործ միտքի արտահոսք հայրենիքէն
դէպի դուրս: Վերջին երեք տասնամեակներուն (յատկապէս
սկզբնական շրջանին) այս երեւոյթը հասաւ մտահոգիչ չա -
փանիշերու: Բարեբախտաբար այս ուղղութեամբ գոյութիւն
ունեցած է եւ ունի նաեւ ներհոսք: Այսօր, շնորհիւ Սփիւռքի
եւ յարակից այլ նախարարութիւններու, հայ ստեղծագործ
մտքի արտահոսքի գործընթացը ինչ որ չափով դանդաղած
կը թուի ըլլալ, որուն զուգահեռ ինչ որ չափով ներհոսքի գոր -
ծընթացը` աշխուժացած: Սակայն տրուած ըլլալով, որ աշ -
խար հի տարածքին ցրուած հայ ստեղծագործ միտքը չա -
փազանց շատ աւելին է քան այն որ այսօր կը ծառայէ հայ -
րենիքին, հարկաւոր է յատուկ, (ներսէն թէ դուրսէն) կազմա -
կերպուած աշխատանք տանիլ այս ուղղութեամբ, որպէսզի
սփիւռքահայ ստեղծագործ մտքի ներկայացուցիչները հնա -
րաւորութիւն ունենան իրենց կարողականութիւնը առաւե -
լա գոյն չափով ի սպաս դնելու յանուն հայրենիքի զարգաց -
ման եւ բարգաւաճման: Նկատի առէք, որ մերօրեայ գերզար -
գացած արհեստագիտութեան ժամանակաշրջանին բարձ -
րորակ մշակոյթով պայմանաւորուած մարդուժի որակը շատ
աւելի կենսական նշանակութիւն ունի քան՝ քանակը: Հինէն
ի վեր, ի սկզբանէ մենք գրաւը դրած ենք աւելի որակի վրայ
քան՝ քանակի: Փաստօրէն, ողջ պատմութեան ընթացքին
մեր ազգային ինքնուրոյն ու բարձրորակ մշակոյթն է, որ ա -
պահոված է մեր ազգային վարկն ու գոյատեւումը:
Ի վերջոյ, ԱԶԳԸ ՄՇԱԿՈՅԹ Է:
Գործնական գետնի վրայ մեր հիմնական ԲԱՑԹՈՂՈՒՄԸ
հետեւեալն է: Մենք բոլորս ալ կը խօսինք ու կը գրենք ԻՆՉ
ԸՆԵԼՈՒ մասին շատ աւելի քան` ԻՆՉՊԷՍ ԳՈՐԾԵԼՈՒ: Ահա -
ւասիկ ա՛յս է հիմնական հարցը: Այո՛, խնդիրը ԻՆՉՊԷՍ-ին
մէջն է: Թէեւ միշտ չէ, որ ԻՆՉՊԷՍ-ին իրագործումը կախեալ
է մեզմէ, այնուամենայնիւ անլոյծ համարուող խնդիրներէն
ու նոյնիսկ գիւտերէն շատեր իրագործուած են ճգնաժամա -
յին կացութիւններու ստիպողութեան տակ` գերագոյն ճիգե -
րու իբրեւ արդիւնք:
Այո՛, այսօր մեզմէ ակնկալուածը գերագոյն ճիգն է, ան -
կա րելին կարելի դարձնելու «արկածախնդրութիւն»ը: Որով -
հետեւ մենք (յատկապէս սփիւռքահայերս) ճգնաժամի մէջ
ենք եւ կը գտնուինք ԸԼԼԱԼ-ՉԸԼԼԱԼՈՒ անմիջական սպառ -
նա լիքի տակ: Այսօր Սփիւռքի մէջ տակաւին կը գոյատեւենք
այո՛, բայց յստակ չէ մեզի թէ մինչեւ երբ: Վտանգուած է ա -
րեւմտահայերէնը, վտանգուած է հայ դպրոցը, վտանգուած
է Հայ եկեղեցին, վտանգուած է հայ ընտանիքը իր սրբութիւն -
ներով ու աւանդութիւններով հանդերձ, փոխուած են ազ -
գային բարոյականութեան չափանիշերը եւ ազգային պատ -
կանելիութեան հարցը օր ըստ օրէ աւելի ու աւելի լուսանց -
քի վրայ կը մղուի: Իսկ ամէնէն մտահոգիչը՝ մեր ինքնութիւնը
սկսած է շեղիլ իր հունէն եւ ազգային արմատներէն: Թէեւ
ահազանգ հնչեցնելու սեմին կը գտնուինք, այնուամենայնիւ
խուճապի մատնուելու հարկ չկայ: Ինչպէս հազարամեակ -
նե րու ընթացքին, այսօր եւս մեր գոյատեւումը պայմանա -
ւոր ուած է ինքնուրոյն ու բարձրորակ ազգային մշակոյթով:
Այո՛, հարկաւոր է ամէն գնով շրջանցել յարանուանական,
քաղաքական, հատուածական եւ նոյնի՛սկ անձնական բոլոր
տեսակի տարակարծութիւններն ու անհամաձայնութիւննե -
րը, համախմբուիլ հայրենիքի շուրջ եւ զարկ տալ մշակոյ թին:
Թէ ինչպէ՞ս: Այդ մէկը հնարաւոր է իրագործել մասնա գէտ -
նե րու միջոցով միայն ու մշակել մեր ժամանակներու հա մա -
պատասխան ազգային մշակութային նոր քաղաքա կա նու -
թիւն:
Այսօր թէեւ մեր արուեստի տեսակներէն ու ազգային ա -
ւանդութիւններէն շատեր համաշխարհայնացման յորձա -
նու տի ճնշման տակ աղաւաղուած ու վտանգուած կը թուին
ըլլալ, սակայն մշակութային գրեթէ մեր բոլոր բնագաւառ -
նե րը քիչ թէ շատ զարգացման ու բարգաւաճման ընթացքի
մէջ կը գտնուին հայրենիքի մէջ ու յաճախ կþարժանանան
նաեւ միջազգային ուշադրութեան ու գնահատման: Յատ -
կա պէս` երաժշտութեան, ֆիլմարուեստի կամ կերպարուես -
տի բնագաւառները:
Այսօր իւրաքանչիւր Ազգ-Պետութիւն (նոյնիսկ մեզմէ մշա -
կութապէս շատ աւելի տկար ժողովուրդներ) ոգի ի բռին կþաշ -
խատին իրենց ազգային մշակոյթը ծանուցել, միջազգայ -
նացնել եւ առաջ մղել: Ոմանք ոչ միայն մեծ փորձ եւ նուա -
ճում կուտակած են այս ուղղութեամբ, այլ նաեւ յաջողած են
փոքր ազգերու բարձրորակ մշակոյթը կամ մշակութային
որոշ երակներ իւրացնել ու ներկայացնել իբրեւ իրենցը: Ա -
նոնք գիտեն, թէ մշակութային հզօրութիւնը ոչ միայն կը
բարձրացնէ ազգի որակն ու վարկը յաչս օտարներուն, այլեւ
իր հետ կը բերէ նաեւ տնտեսական բարգաւաճում ու քաղա -
քական հեղինակութիւն:
Թուենք կարգ մը տուեալներ, ցոյց տալու համար, թէ ինչ -
պիսի ազդակներ կը պակսին մեր մշակոյթին:
ա.- Մինչեւ հիմա Սփիւռքի ողջ տարածքին ոչ մէկ ժամա -
նակակից արուեստի թանգարան ունինք: Նոյնի՛սկ ներկա -
յանալի «վիրդուալ» (virtual) թանգարան մը չունինք: Տար -
բեր ազգեր ունին, յաճախ մէկէ աւելի: Իսկ այն ժամանակա -
կից արուեստի թանգարանը, որ գոյութիւն ունի Երեւանի
մէջ, բնաւ չի համապատասխաներ մեր կերպարուեստի ո՛չ
որակին եւ ոչ ալ միջազգային չափանիշերու: Հոս հարկաւոր
է, սակայն, գոհունակութեամբ արձանագրել, թէ հայրենիքի
մէջ կը գործեն տարբեր տեսակի բազմաթիւ թանգարան ներ,
որոնցմէ ոմանք իրենց տեսակին մէջ մրցունակ են միջազ -
գայ նօրէն (ինչպէս Թումանեանի տուն-թանգարանը): Սփիւռ քի
պարագային կան շարք մը հայ միջնադարեան հոգեւոր ար -
ւեստի նուիրուած թանգարաններ (Վենետիկի, Երուսաղէմի,
Անթիլիասի, Զմմառի, Սպահանի...), որոնցմէ իւրաքանչիւրը
իր ունեցած հաւաքածոյի գեղարուեստական կշիռին համա -
պատասխան հայ ազգային մշակոյթը կը ներկայացնէ օտար -
ներուն:
բ.- Հայ Առաքելական եկեղեցին իր գոյութեան աւելի քան
տասնեօթը դարերու ընթացքին հեթանոսական մեր մշա կոյ -
թը զարգացուց, ու կատարելագործելով տուաւ մեզի ազ գա -
յին ինքնատիպ մշակոյթ: Մեր ինքնութեան մասին երբ խօսք
կը բացուի, ամէնէն առաջ հպարտութեամբ կը մատնա նշենք
հայ միջնադարեան հոգեւոր արուեստները: Այսօր, սակայն,
մենք ժամանակակից հոգեւոր մշակոյթ գրեթէ չունինք: Եւ ոչ
միայն չունինք, այլ ունենալու խնդիրն ալ գոյութիւն չունի:
Եւ զարմանալիօրէն շատեր կը զարմանան, թէ ինչո՞ւ մեր
երիտասարդութեան մեծամասնութիւնը անտարբեր է եւ հե -
ռու կը մնայ հաւատքէ ու եկեղեցի չի յաճախեր:
գ.- Մեր ազգային մշակոյթի ամենաինքնուրոյն երակը
խաչքարային արուեստն է: Մինչեւ հիմա ոչ յատուկ խաչ քա -
րային արուեստի թանգարան ունինք եւ ոչ ալ անոր հարըս -
տու թեան, որակին ու բովանդակութեան համապատաս խան
ուսումնասիրութեան կեդրոն: Դժբախտաբար հայ խաչքա -
րային արուեստի նմոյշներէն շատեր վտանգուած են, նոյն -
իսկ ներկայ Հայաստանի տարածքին: Իր մէջ պարունակած
պատմական ու կենցաղային եւ առհասարակ մշակութային
յիշողութեամբ կամ գեղարուեստական բարձր մակարդա -
կով, հայ խաչքարային արուեստը չի զիջիր հայ միջնադար -
եան մանրանկարչութեան: Եթէ կարողանանք կառուցել
խաչքարային արուեստի բացօթեայ թանգարան եւ անոր
կից գործող գիտահետազօտական կեդրոն, վստահ եղէք, որ
Մատենադարանին չափ եւ գուցէ աւելի օտար մասնագէտ -
ներ ու զբօսաշրջիկներ պիտի ներգրաւէ դէպի հայրենիք:
դ.- Հինէն ի վեր, մշակոյթի զարգացման ու տարածման
մէջ կենսական դեր կատարած են ու կը շարունակեն կա -
տա րել մեկենասներն ու բարերարները: Մեծարելու եւ գնա -
հատելու համար իրենց մշակութանուէր գործունէութիւնը եւ
քաջալերելու համար նորերը, հարկաւոր է առանձին թան -
գարան կառուցել անոնց յիշատակին:
ե.- Հակառակ անոր, որ հայ գորգարուեստը տարածուած
է աշխարհով մէկ, մինչեւ օրս մենք գորգարուեստի յատուկ
թանգարան չունինք: Ազերիները ունին քանի մը հատ, իսկ
թուրքերը՝ շատ աւելին: Անոնք կը շարունակեն Արեւմուտքը
համոզել, որ գորգարուեստի ռահվիրաները իրենք են: Այ -
ցելեցէք Ուաշինկթընի Գորգարուեստի թանգարա նը, Գոփըն -
հակընի մօտերը գտնուող շէյքսփիրեան Համլէթի պալատ-
բերդը (Kronborg Castle) կամ Գահիրէի Արեւելեան Արուեստ -
ներու թանգարանը, պիտի նշմարէք, թէ հոն կախուած (կաս -
կած չյարուցող) հայկական գորգերը ներկայացուած են իբ -
րեւ թրքական: Նոյնն է պարագան ԳէՈԹԱՀԻԱՅԻ յախճա -
պակ եայ արուեստին, ինչպէս նաեւ հայկական կիրառական
բոլոր տեսակի արուեստներուն, զորս Արեւմուտքը կը ճանչ -
նայ իբրեւ թրքական: Բարեբախտաբար իրատես եւ օտար
մասնագէտներն են, որոնք երբեմն կը բացայայտեն թրքա -
կան կարծուած մշակութային որոշ տեսակներու հայկակա -
նութիւնը: Գորգի պարագային, եւրոպացի մասնագէտներ
(Վոլքմար Գանձհորն, Ուլրիչ Շուրման, Ալ. Ֆոքքըր...) բացա -
յայտեցին եւ ապացուցեցին ազերիական ու թրքական հա -
մար ուած բազմաթիւ գորգատեսակներու հայկական ծա -
գումն ու բնոյթը:
զ.- Կը պարզուի, թէ պատմութեան ընթացքին թուրքերը
շատ աւելի իսլամ կոտորած են քան՝ քրիստոնեայ: Անոնք
իսլամական մշակոյթին շատ աւելի վնաս հասցուցած են
քան` քրիստոնէականին: Այս ուղղութեամբ մենք տակաւին
չունինք լուրջ ու գիտական ուսումնասիրութիւններ, որոնց
հիման վրայ կարելի ըլլայ գրել հանրամատչելի գիրքեր (ա -
րաբերէն եւ այլ լեզուներով), նկարահանել վաւերագրական
ժապաւէններ (թէկուզ նաեւ գեղարուեստական), որպէսզի
կարողանանք համոզել ու ապացուցել իսլամական աշխար -
հին, թէ թուրքերուն եւ մեր հարցը կրօնական չէ:
է.- Այսօր ոչ մէկ պարբերական ունինք նուիրուած հայ
արուեստին կամ առհասարակ հայ մշակոյթին: Խորհրդային
շրջանին ունէինք, նոյնի՛սկ հարիւր տարի առաջ ալ ունէինք
(Գարեգին Լեւոնեանի հրատարակած «Գեղարուեստ»ը,
Թիֆլիսի մէջ), իսկ այսօր` ոչ:
է.- Խորհրդային ժամանակաշրջանին յատուկ արուես -
տա բանութեան ամբիոն չունէինք, այսօր ունինք, սակայն
մեր մշակոյթի որակին եւ քանակին համապատասխան ար -
ւեստաբաններ չունինք տակաւին: Հարկաւոր է յատուկ
ուշադրութեան արժանացնել արուեստաբանութեան մաս -
նագիտութիւնը:
ը.- Մեր բոլորիս ուրախութիւնն ու հպարտութիւնն է միա -
ժամանակ «Ոսկէ Ծիրան» ֆիլմարուեստի փառատօնի յա -
ջո ղութիւնն ու ամէնամեայ բարգաւաճումը: «Ոսկէ Ծիրան»
ունեցող ժողովուրդ մը ինչո՞ւ պիտի չկարողանայ ունենալ
ատոր համապատասխան կերպարուեստի փառատօն: Մա -
նաւա՛նդ, որ նախ կերպարուեստը (երաժշտութեան նման)
լեզու չունի եւ ապա հայրենի պատկան մարմիններու ներ -
կայացուցիչներէն շատեր կը կարեւորեն անոր իրագոր ծումը:
Այս շարքը կարելի է երկարել ի հարկին: Իբրեւ օրինակ
ներկայացուցինք այնպիսի հարցեր միայն, որոնց լուծում -
ները մեր ուժերէն վեր չենք համարեր: Կը մնայ ճշդել եւ
գտնել ԻՆՉՊԷՍը: Այսինքն` այն միջոցները, որոնք գործելու
ճիշդ ճանապարհը ցոյց կու տան ու կþառաջնորդեն մեզ
դէպի յաջողութիւն: Այս բոլորով հանդերձ պէտք է ընդու -
նինք, որ ԻՆՉՊԷՍը ճշդելն ու որոշելը այնքան ալ դիւրին չէ,
ընդհակառակը` այո՛, դժուարագոյնն է: Ատոր համար ալ
հարկաւոր է գործի լծել (ըլլայ Սփիւռքի, թէ հայրենի) հայ
ստեղծագործ միտքի այն յաջողած ու փորձառու մասնա -
գէտները, որոնք ատակ են եւ պատրաստ՝ օգտակար դառ -
նալու եւ մշակելու ազգային մշակութային գործնական նոր
քաղաքականութիւն:
Արդ, իբրեւ հիմք եւ խօսքէն գործի անցնելու իբրեւ առա -
ջին քայլ, կþառաջարկենք յատուկ խորհրդաժողով մը կազ -
մակերպել յատուկ նուիրուած ԻՆՉՊԷՍ գործելու մասին:

ՄՈՎՍԷՍ ԾԻՐԱՆԻ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ

recommend to friends
  • gplus
  • pinterest

Աւելցնել մեկնաբանութիւններ

Մեկնաբանություններ